كردم . او ، يعنى جبرئيل ، را بر بساطى در هوا ديدم . لرزم گرفت . نزد خديجه آمدم و درخواستم كه مرا بپوشانند . مرا پوشاند و آنگاه آب بر من ريختند ، و از خداى وحى آمد كه : يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ . . . » ميان اين روايت كه مسلم نيز به طريق ديگر آورده است با آنچه پيشتر گفتيم مخالفتى نيست ، زيرا جابر قسمت دوم ماجرا را از پيامبر شنيده و قسمت اول را نشنيده است و تصور كرده كه سوره مدثر اولين آياتى است كه نازل شده است ، اما چنين نيست بلكه اين آيات نخستين آياتى است كه پس از سورهء اقرا بر پيامبر نازل شده است . مؤيد نظر ما در اين باره ، روايتى است كه ابو عبد الرحمن بن حامد به نقل از همين ابو سلمه از جابر مىآورد كه گفت : شنيدم پيامبر از فترت وحى سخن مىگفت و در ميان سخن خود فرمود : « همچنان كه راه مىپيمودم صدايى از آسمان شنيدم . سر بلند كردم . همان فرشته را كه در حرا نزدم آمده بود ديدم ميان زمين و آسمان بر يك كرسى نشسته . دهشتزده به خانه باز گشتم و گفتم مرا بپوشانيد ، مرا بپوشانيدند و آيه نازل شد : يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ » . اين روايت را بخارى و مسلم نيز آورده‌اند . معلوم مىشود كه پس از نزول اقْرَأْ بِاسْمِ . . . مدتى در نزول وحى فترتى پيش آمده و آنگاه آيه يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ نازل شده است . آنچه نظر ما را توضيح مىدهد اينكه پيامبر اشاره به فرشته‌اى مىكند كه پيش از آن در حرا مشاهده فرموده بود ، پس اين واقعه پس از ماجراى حرا رخ داده است . ابو اسحاق احمد بن محمد مقرى با اسناد از على بن حسين روايت مىكند كه نخستين سوره كه در مكه به پيامبر نازل شد اقْرَأْ بِاسْمِ بود و آخرين سوره المؤمنون ، و برخى گويند سوره عنكبوت . و اولين سوره‌اى كه در مدينه نازل شد المطففين بود و آخرين سوره ، سوره برائه . و نخستين سوره‌اى كه پيغمبر ( ص ) در مكه اظهار و تعليم كرد سوره و النجم بود . و تهديد آميزترين آيه خطاب به اهل دوزخ اين است : فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً ، و اميد انگيزترين آيه يكتاپرستان را اين است : إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ * . و آخرين آيه كه پيامبر نازل شد اين بود : وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ . و پيامبر پس از آن نه شب بيش نزيست . گفتار در آخرين آياتى كه نازل شد ابو ابراهيم اسماعيل بن ابراهيم واعظ با اسناد از براء بن عازب روايت مىكند كه آخرين آيه كه نازل شد اين بود : يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ و آخرين سوره كه نازل شد سوره برائة بود . بخارى در تفسير همين روايت را به دو طريق مختلف و مسلم نيز به طريقى ديگر نقل كرده است . ابو بكر تميمى با اسناد از ابن عباس روايت مىكند كه آخرين آيه كه نازل گرديد اين بود : وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ . محمد عبد الرحمن نحوى با اسناد از ابن عباس روايت مىكند كه دربارهء اين آيه گفت : كه اين